فریب باران در کویر؛ سفره‌های17 هزار ساله خراسان جنوبی در خطر نابودی

در حالی که نقشه‌های هواشناسی، خراسان جنوبی را در زمره استان‌های دارای «ترسالی» نشان می‌دهند، هشدار نخبگان دانشگاهی پرده از یک واقعیت هولناک برمی‌دارد: باران‌های بهاری دیگر توان نفوذ به قلب زمین را ندارند و ما در حال بلعیدن میراث آبی هستیم که 17 هزار سال پیش در دل زمین ذخیره شده است.

جدیدترین داده‌های آماری نشان می‌دهد خراسان جنوبی با ثبت 46.2+ میلی‌متر اختلاف بارش نسبت به بلندمدت، عملکردی درخشان در میان استان‌های کشور داشته است. جواد نخعی، مدیرکل هواشناسی استان نیز از تداوم این موج‌های بارشی و رگبارهای پراکنده تا اواسط هفته خبر می‌دهد. اما این تمام ماجرا نیست.

 حسین خزیمه‌نژاد، رئیس پردیس کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه بیرجند، در تحلیلی تکان‌دهنده می‌گوید: این بارش‌ها نباید حاشیه امن کاذب ایجاد کند. ما با پدیده «مرگ آبخوان‌ها» روبرو هستیم. وقتی بر اثر اضافه‌برداشت، فرونشست زمین رخ می‌دهد، خلل و فرج خاک مانند یک اسفنج فشرده شده، برای همیشه از بین می‌رود. در چنین شرایطی، زمین توان نفوذپذیری خود را از دست می‌دهد و بارش‌های شدید به‌جای تغذیه سفره‌ها، تنها به رواناب و تبخیر تبدیل می‌شوند.

میراث 17 هزار ساله‌ای که بخار می‌شود

عضو هیئت علمی دانشگاه بیرجند با اشاره به پژوهش‌های انجام شده روی «سن آب» مصرفی استان، اظهار داشت: نتایج آزمایش‌ها حیرت‌آور است؛ در حالی که سن آب در دشت رکات حدود 57 سال است، در برخی دشت‌های دیگر بیرجند، ما در حال استخراج و مصرف آبی هستیم که 17 هزار سال قدمت دارد. این یعنی آب‌های فسیلی و غیرقابل تجدیدی را مصرف می‌کنیم که جایگزینی برای آن‌ها وجود ندارد.

ناظر طرح سازگاری با کم‌آبی استان تأکید کرد: خراسان جنوبی 95 درصد نیاز آبی خود را از منابع زیرزمینی تأمین می‌کند، در حالی که این رقم در کل کشور 55 درصد است. این وابستگیِ مطلق در کنار کسری مخزن 4.25 میلیارد مترمکعبی که طی 40 سال اخیر انباشته شده، زنگ خطر سقوط تمدن در این دشت‌ها را به صدا درآورده است.

سدها؛ مخازن خالی در دل خشکسالی پنهان

آمارها نشان می‌دهد حتی در بخش آب‌های سطحی نیز اوضاع چندان مساعد نیست. 78.5 درصد ظرفیت مخازن 8 سد استان خالی است و تنها 16.4 میلیون مترمکعب ذخیره آب دارند. در بخش کشاورزی نیز در حالی که سقف مجاز برداشت 346 میلیون مترمکعب تعیین شده، برداشت واقعی هم‌اکنون 553 میلیون مترمکعب است که تیر خلاصی بر پیکر 26 دشت بحرانی استان محسوب می‌شود.

دکتر خزیمه‌نژاد از ورود مستقیم دانشگاه بیرجند برای پایان دادن به گزارش‌های «خوداظهاری» دستگاه‌های اجرایی خبر داد و گفت: تیم تخصصی ما مسئولیت صحت‌سنجی طرح سازگاری با کم‌آبی را بر عهده گرفته است. دیگر هیچ دستگاهی (اعم از جهاد کشاورزی، صنعت یا شهرداری‌ها) نمی‌تواند به بهانه بارندگی یا کمبود بودجه، از تکالیف خود در زمینه صرفه‌جویی عدول کند و عملکرد آن‌ها به‌صورت میدانی و علمی پایش خواهد شد.

فرجام سخن
خراسان جنوبی اگرچه امسال با 124.4 میلی‌متر بارندگی، رشدی 92 درصدی نسبت به سال قبل را تجربه کرده است، اما واقعیت این است که این باران‌ها تنها مرهمی موقت بر جراحت عمیق 4 میلیارد مترمکعبی دشت‌هاست. بدون اصلاح بنیادین الگوی مصرف و توقف «برداشت‌های انتحاری» از آب‌های فسیلی، فرونشست زمین آخرین فصل از حیات سفره‌های 17 هزار ساله کویر را رقم خواهد زد.