بازار سیاه کتاب‌های الکترونیک/40 درصد ایرانی‌ها دیجیتال‌خوان شده‌اند

ناشران الکترونیک امسال برای اولین‌بار در هفتمین دوره از نمایشگاه مجازی کتاب تهران حضور دارند و به عرضه آثار در قالب کتاب الکترونیک و صوتی می‌پردازند. استفاده از کتاب الکترونیک در سال‌های گذشته، به‌ویژه پس از شیوع ویروس کرونا، در ایران رشد قابل ملاحظه‌ای یافت. هرچند این رشد در مقطع پساکرونا استمرار نیافت، اما توانست مخاطبان جدید و جدی را به سمت خود جلب کند. 

متفاوت شدن سبک زندگی در دنیای پرهیاهوی امروز و افزایش قیمت کتاب کاغذی از سوی دیگر، دو محرک مهم در انتخاب کتاب الکترونیک در ایرانی‌ها بوده است. علی محمدپور، دبیر انجمن ناشران دیجیتال، در یادداشتی، نگاهی اجمالی کرده است بر آنچه نشر دیجیتال ایران در دهه‌های گذشته از سر گذرانده است.

راهی که نشر الکترونیک کتاب طی کرد

از کدنویسی چند جوان کتابدوست در 1392 تا نمایشگاه مجازی کتاب تهران در سال 1405

از زمانی که پای اینترنت به زندگی ما باز شد، کتاب هم وارد قفسه‌های دیجیتال و سی‌دی‌ها و هاردها شد. زمانی که در ایران هنوز پلتفرمی در این حوزه وجود نداشت، نسخه‌های PDF کتاب‌های ناشران به‌صورت غیرقانونی دست به دست می‌شد، در سایت‌ها قرار می‌گرفت یا روی سی‌دی‌ها عرضه می‌شد. کم‌کم نشر دیجیتال پا گرفت و بخش مهمی از آثار به‌صورت قانونی روی سی‌دی عرضه شد. اما سال 92 بود که اولین پلتفرم کتاب الکترونیک کارش را شروع کرد و گسترش یافت تا کتاب به‌صورت قانونی و با کیفیت خوب به دست مخاطب برسد.

کتاب‌های صوتی که پیش از آن شروع شده بودند و روی سی‌دی عرضه می‌شدند، به پلتفرم کوچ کردند. در این 13 سالی که از فعالیت پلتفرم‌های نشر الکترونیک کتاب می‌گذرد، بزرگ‌ترین مانع پیش روی این حوزه، نبود قوانین مناسب بود. در مصوبه 660 شورای عالی انقلاب فرهنگی، کتاب صرفاً همان کتاب چاپی تلقی می‌شد. قوانین حوزه حقوق مؤلفین در فضای مجازی قدرت کافی نداشت. کپی غیرقانونی کتاب‌ها خیلی زودتر از شکل‌گیری پلتفرم‌ها رواج یافته بود و مخاطبان کم‌کم عادت کرده بودند فایل کتاب را بدون پرداخت پول در اختیار داشته باشند؛ حتی اطلاعات چندانی درباره حقوق مؤلف و ناشر نداشتند.

با رشد پلتفرم‌ها، کم‌کم مصرف گروه‌های حرفه‌ای به سمت کتاب الکترونیک قانونی جلب شد، به‌خصوص که این پلتفرم‌ها کتاب را چه در قالب PDF و چه EPUB با کیفیت خوب ارائه می‌دادند. از سوی دیگر، گروهی از مردم که کتابخوانی با چشم برایشان دشوار بود، به سمت کتاب صوتی ترغیب شدند و بازار کتاب صوتی با سرعت رشد کرد.

با اینکه نشر کتاب در کشور با چالش‌های متعددی مانند قوانین حمایت از حقوق مالکیت فکری و کمبود ویترین و تبلیغات روبه‌روست، رشد ابزارهای جدید ارتباطی مثل گوشی‌های موبایل و دسترسی عموم مردم به اینترنت باعث شد مصرف کتاب دیجیتال جای خود را در میان مردم باز کند.

طبق آخرین پیمایش وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی که توسط پژوهشگاه فرهنگ و ارتباطات انجام شده، حدود 40 درصد از مردم ایران کتاب الکترونیک مصرف می‌کنند و 30 درصد صرفاً از کتاب الکترونیک (چه متنی و چه صوتی) استفاده می‌کنند. همچنین روزانه حدود 70 دقیقه از حضور مردم در فضای مجازی به جستجو و مطالعه مقالات و محتوای علمی و آموزشی اختصاص می‌یابد. همه این‌ها نشان می‌دهد که رفتار یادگیری مردم به سمت فضای مجازی سوق پیدا کرده و مطالعه کتاب نیز به سمت کتاب الکترونیک و صوتی در حرکت است.

در انتهای سال 1401، مصوبه 660 شورای عالی انقلاب فرهنگی تغییراتی کرد که کتاب را شامل همه اشکال مختلف از جمله الکترونیکی، صوتی، چندرسانه‌ای و غیره دانست. این تغییر، کتاب الکترونیک را وارد همه عرصه‌های سیاست‌گذاری نمود، به آن رسمیت داد و مخاطبان و مصرف‌کنندگان کتاب الکترونیک را به رسمیت شناخت.

در سال 1404، در نمایشگاه کتاب تهران، برای اولین بار کتاب الکترونیک به‌عنوان یک بخش مستقل وارد نمایشگاه شد و در بخش ورودی شبستان اصلی جانمایی گردید. در سال 1405 نیز کتاب الکترونیک وارد بخش مجازی نمایشگاه کتاب شد و در کنار کتاب‌های چاپی مورد توجه مخاطبان قرار گرفت.

همان‌طور که در گزارش‌ها و تحلیل‌های تشکل‌های حوزه کتاب بیان می‌شود، حدود 30 درصد بازار کتاب چاپی را کپی غیرقانونی و فروش زیرزمینی تشکیل می‌دهد. متأسفانه در حوزه دیجیتال وضع وخیم‌تر است و 70 درصد بازار مصرف کتاب‌های الکترونیک و صوتی را کپی غیرقانونی آثار خارج از پلتفرم‌های مجاز تشکیل می‌دهد.

بررسی فعالان این حوزه نشان می‌دهد که کپی غیرقانونی کتاب سالانه حدود 5 هزار میلیارد تومان عدم‌النفع به جامعه نشر، ناشران، مؤلفان و مترجمان تحمیل می‌کند. با در نظر گرفتن این واقعیت‌ها، ضروری است که بازار نشر الکترونیک و پلتفرم‌های قانونی به روش‌های مختلف تقویت شوند، مرجعیت کتاب الکترونیک به سمت پلتفرم‌های رسمی سوق داده شود، با کپی غیرقانونی مقابله گردد و دسترسی عمومی مردم به انواع کتاب‌ها تسهیل شود.

بازار فعلی کتاب الکترونیک کشور عمدتاً شامل کتاب‌های عمومی است و کتاب‌های دانشگاهی، کودک و آموزشی متأسفانه جایگاهی در این حوزه ندارند. با تقویت و تشویق فعالان این بخش، به‌خصوص حوزه نشر دانشگاهی که بیشترین آسیب را از کپی غیرقانونی متحمل شده، باید این بخش را توسعه داد.

برای مرجعیت‌بخشی به نشر الکترونیک کتاب، تقویت بازار قانونی و مقابله با مسیرهای غیرقانونی، فعالان این حوزه باید با مشارکت نهادهای مسئول مانند وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تدابیری اتخاذ کنند که در کنار ارائه خدمات بیشتر و بهتر به مردم، موجب توسعه بازار کتاب و نشر در کشور شود.