بحران سوخت جت چه معنایی برای مسافران و شرکت‌های هواپیمایی دارد

کمبود قریب‌الوقوع سوخت جت در اروپا و آسیا که ناشی از جنگ ایران و بسته شدن تنگه هرمز است، می‌تواند در صورت عدم جریان صادرات نفت در آینده نزدیک از این منطقه، ظرف چند هفته صنعت حمل‌ونقل هوایی در جهان را مختل کند.

کارشناسان صنعت حمل‌ونقل هوایی در این زمینه معتقدند اگرچه هم‌اکنون تبعات بسته ماندن تنگه هرمز در بخش‌های مختلف اقتصادی کاملاً ملموس است، اما این روند در صنعت حمل‌ونقل هوایی، آن هم در آستانه آغاز سفرهای تابستانی، می‌تواند به بحرانی جدی منجر شود.

فاتح بیرول، مدیر آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، ضمن اشاره به کمبود سوخت جت در اروپا به AP گفت: براساس برآوردهای انجام‌شده، قاره سبز احتمالاً تنها برای شش هفته آینده سوخت جت برای استفاده در صنعت حمل‌ونقل هوایی خود در اختیار دارد و این روند نه‌تنها اروپا بلکه اقتصاد جهانی را با «بزرگ‌ترین بحران انرژی» مواجه می‌کند.

این در حالی است که انجمن بین‌المللی حمل‌ونقل هوایی (IATA) درباره میزان اثرگذاری قیمت سوخت در این صنعت برآورد کرده است که 30 درصد از هزینه‌های کلی در این صنعت مربوط به نرخ سوخت است و از آنجا که قیمت سوخت جت از ابتدای آغاز جنگ ایران و آمریکا تقریباً دو برابر شده است، به‌زودی شاهد نوسان‌های معنادار در این صنعت خواهیم بود.

ویلی والش، مدیرکل IATA، ضمن هشدار درباره کمبود احتمالی سوخت جت، در ارزیابی IEA گفت: ما برآورد کرده‌ایم که تا پایان ماه مه ممکن است به‌دلیل کمبود سوخت جت، شاهد لغو برخی پروازها در اروپا باشیم، درست مانند آنچه اکنون در بخش‌هایی از آسیا رخ داده است.
والش همچنین افزود: پیشنهاد ما در شرایط فعلی این است که علاوه بر تلاش برای جایگزینی شیوه‌های دیگر تأمین سوخت جت مانند سوخت پاک و البته شفاف‌سازی در این زمینه، اقدامات هماهنگ از سوی تمامی بخش‌های مرتبط برای سهمیه‌بندی نیز انجام شود.

امار خان، رئیس بخش قیمت‌گذاری سوخت جت اروپا در Argus Media، نیز در این زمینه گفت: با هر روزی که تنگه هرمز بسته می‌ماند، اروپا «بیشتر به کمبود عرضه نزدیک می‌شود».

او افزود: این تنگه حدود 40 درصد از واردات سوخت جت اروپا را تأمین می‌کند، اما از زمان آغاز جنگ، هیچ سوخت جتی از این مسیر عبور نکرده است.

رئیس بخش قیمت‌گذاری سوخت جت اروپا در Argus Media معتقد است اگرچه ایرلاین‌ها با اتخاذ برخی اقدامات برای مدیریت هزینه‌ها و همچنین امکان تأمین سوخت برای هواپیماها مشغول کار هستند، اما واقعیت این است که انتقال این هزینه‌ها به مسافران و خریداران خدمات نمی‌تواند در شرایط فعلی ادامه‌دار باشد.

وی همچنین تأکید کرد: نباید فراموش کنیم که موضوع کمبود سوخت نهایتاً به کاهش پروازها، جمع‌آوری برخی پروازهای کم‌تقاضا و حذف برخی پروازهای برنامه‌ریزی‌شده منجر خواهد شد؛ روندی که می‌تواند در نهایت زیان‌ده شدن ایرلاین‌ها را به همراه داشته باشد، دقیقاً همان‌طور که شرکت اسکاندیناویایی SAS اخیراً برای مدیریت هزینه‌ها و با در نظر گرفتن افزایش شدید قیمت سوخت، حداقل 1000 پرواز برنامه‌ریزی‌شده خود در ماه جاری را لغو کرد.

بر اساس گزارشی از Tourism Economics، پس از بسته شدن تنگه هرمز در ماه مارس، قیمت نفت خام 64 درصد افزایش یافته که بزرگ‌ترین اختلال قیمتی از سال 2022 تاکنون بوده و تأثیر قابل‌توجهی بر بخش هوانوردی گذاشته است.

استفن رونی، اقتصاددان ارشد Tourism Economics و نویسنده گزارش یادشده، معتقد است: تأثیر بر هزینه‌های سوخت جت شدیدتر بوده و حاشیه نرخ پالایشی با توجه به محدودیت عرضه نفت خام خلیج فارس به رکورد 80 دلار در هر بشکه رسیده است و قیمت سوخت جت را طی چند هفته دو برابر کرده است.

او همچنین درباره آینده قیمت بلیت هواپیما تصریح کرد: انتظار می‌رود قیمت بلیت‌ها بین 5 تا 10 درصد افزایش یابد، در عین حال که عوارض سوخت نیز در حال اعمال در قیمت تمام‌شده هر صندلی-ساعت پرواز است، اما نکته کلیدی اینجاست که تقاضای ضعیف میزان انتقال این هزینه‌ها به مصرف‌کنندگان را محدود خواهد کرد و چالش ایرلاین‌ها را افزایش می‌دهد.

به گفته ژاک روسو، مدیرعامل شرکت مالی Clearview Energy Partners، شرکت‌های بزرگ هواپیمایی توان مالی برای مقابله با قیمت‌های بالای سوخت را دارند، در عین حال که اصولاً این ایرلاین‌ها ذخایر بیشتری نسبت به سایر شرکت‌ها در اختیار دارند که می‌تواند مدت بقای آن‌ها در برابر مشکلات را افزایش دهد.

بر اساس گزارش اخیر IEA، تعدادی از کشورهای اروپایی اکنون کمتر از 20 روز ذخیره سوخت دارند، در حالی که از سال 2020 تاکنون این ذخایر به کمتر از 29 روز نرسیده بود و این اتفاق بی‌سابقه است.

به گفته روسو، در صورتی که این میزان به کمتر از 23 روز کاهش یابد، ممکن است کمبود فیزیکی در برخی فرودگاه‌ها ایجاد شود و لغو پروازها و کاهش تقاضا از جمله پیامدهای آن خواهد بود.

کدام مناطق بیشتر آسیب خواهند دید؟
روسو درباره مناطق تحت تأثیر این رویداد گفت: کشورهای آسیا-اقیانوسیه بیشترین وابستگی را به نفت و سوخت جت خاورمیانه دارند و پس از آن اروپا قرار دارد.

مدیرعامل شرکت مالی Clearview Energy Partners درباره روند بروز این چالش در قاره سبز نیز معتقد است اگرچه بخش عمده‌ای از سوخت جت در اروپا توسط پالایشگاه‌های این منطقه تولید می‌شود، اما به دلیل عدم تحویل نفت خام خریداری‌شده از سوی شرکت‌ها به‌دلیل بحران خلیج فارس و بسته شدن تنگه هرمز، حدود 20 تا 25 درصد از تولید سوخت جت کاهش یافته است.

به گفته وی، برای جبران بخشی از این کمبود، آمریکا صادرات سوخت جت به اروپا را به‌طور قابل‌توجهی افزایش داده و در ماه آوریل روزانه حدود 150 هزار بشکه ارسال کرده است که حدود شش برابر سطح معمول است، اما این میزان هنوز نتوانسته به‌طور کامل کمبود سوخت جت در منطقه را جبران کند.

عرضه جهانی سوخت جت چقدر عقب افتاده است؟
پاول مولچانوف، استراتژیست ارشد سرمایه‌گذاری در شرکت Raymond James & Associates، در این زمینه گفت: جهان روزانه بین 10 تا 15 میلیون بشکه نفت را به‌دلیل بسته شدن تنگه هرمز از دست می‌دهد.

او معتقد است پالایشگاه‌ها همان‌جا هستند، اما اگر نفت کافی برای فعالیت آن‌ها وجود نداشته باشد، این موضوع به اختلال فیزیکی در عرضه محصولات مشتق از نفت منجر خواهد شد که یکی از آن‌ها سوخت جت است.

مولچانوف افزود با وجود آزادسازی 400 میلیون بشکه نفت از ذخایر اضطراری اعضای IEA، این اقدام در کوتاه‌مدت ممکن است اثرگذار باشد، اما در میان‌مدت و دوره‌ای طولانی‌تر کمکی نخواهد کرد.

وی همچنین درباره این ذخایر استراتژیک گفت: ورود این ذخایر به بازار و ثبت اثربخشی آن ممکن است تا پایان سال طول بکشد، به همین دلیل نمی‌توان انتظار داشت کمبودهایی همچون سوخت جت به‌زودی برطرف شود و شاهد ثبات در بازار باشیم.

سفر مسافران چگونه تحت تأثیر قرار می‌گیرد؟
کریستوفر اندرسون، استاد مدیریت عملیات، فناوری و اطلاعات در دانشگاه کرنل، گفت: مسافران با توجه به روند فعلی در منطقه خاورمیانه باید خود را برای چیزی فراتر از افزایش قیمت بلیت آماده کنند.

اندرسون افزود: این دیگر فقط داستان قیمت سوخت نیست، زیرا برای شرکت‌های هواپیمایی اکنون موضوع برنامه‌ریزی شبکه برای مدیریت هزینه‌ها مطرح است. هزینه‌های بالاتر سوخت اهمیت دارد، اما مسیرهای طولانی‌تر، کاهش انعطاف‌پذیری برنامه‌ها و عدم قطعیت بیشتر درباره تقاضا نیز مهم است.

او تأکید کرد: اگر این اختلال تا اوج فصل تابستان ادامه یابد، مسافران ممکن است با «بازاری با الگوهای رزرو دیرتر، نوسانات بیشتر در برنامه‌ها و گزینه‌های کمتر بلیت ارزان» مواجه شوند.

رونی در گزارش Tourism Economics اشاره کرد: سفر به خاورمیانه بیشترین تأثیر را از بسته شدن حریم هوایی و هزینه‌های تغییر مسیر می‌پذیرد، زیرا حدود یک‌پنجم تقاضای اروپا-آسیا و 10 درصد تقاضای آمریکای شمالی-آسیا از طریق خاورمیانه انجام می‌شود و در معرض خطر قرار دارد.

به گفته این استاد دانشگاه، با فرض کاهش تنش‌ها در خلیج فارس، انتظار می‌رود روند بهبود در بخش حمل‌ونقل هوایی و همچنین گردشگری از نیمه دوم سال 2026 آغاز شود، اما نباید فراموش کرد که احتیاط فعالان بازار با توجه به رویدادهای اخیر ممکن است این روند را کند کند.

شرکت‌های هواپیمایی چه اقداماتی انجام می‌دهند؟
شرکت هلندی KLM و شرکت ارزان‌قیمت بریتانیایی easyJet اگرچه روند افزایش هزینه‌ها را تجربه کرده‌اند، بدون واکنش مشخص به گزارش آژانس بین‌المللی انرژی اعلام کردند در حال حاضر با کمبود سوخت مواجه نیستند.

به عنوان مثال، شرکت هواپیمایی KLM پنج‌شنبه گذشته با اشاره به افزایش قیمت سوخت اعلام کرد ماه آینده 160 پرواز — حدود یک درصد از مسیرهای اروپایی خود — را کاهش می‌دهد، زیرا تعداد محدودی از پروازها دیگر از نظر مالی قابل انجام نیستند و صرفه اقتصادی ندارند.

از سوی دیگر، شرکت هواپیمایی easyJet نیز در اطلاعیه‌ای اعلام کرد: به‌دلیل روند صعودی قیمت سوخت جت در سراسر جهان و همچنین کاهش تقاضای سفر از سوی مسافران، احتمالاً در نیمه نخست سال مالی 2026 زیانی معادل 540 تا 560 میلیون پوند را تجربه خواهد کرد.

همچنین شرکت آلمانی Lufthansa نیز اعلام کرد اختلافات کارگری و قیمت بالای سوخت این شرکت را مجبور کرده زودتر از برنامه، شرکت زیرمجموعه CityLine را تعطیل کرده و 27 هواپیمای قدیمی و کم‌بازده خود را از خدمت خارج کند.

قیمت‌ها چگونه تحت تأثیر قرار می‌گیرند؟
اسکات کربی، مدیرعامل United، در یادداشتی اعلام کرد اگر قیمت سوخت در سطح بالا باقی بماند، سالانه 11 میلیارد دلار به هزینه‌ها اضافه خواهد شد. او نوشت: برای مقایسه، در بهترین سال تاریخ یونایتد، سود ما کمتر از 5 میلیارد دلار بود.

در همین حال، Cathay Pacific در هنگ‌کنگ عوارض سوخت را حدود 34 درصد در تمامی مسیرها افزایش داده و Air India نیز در اوایل این ماه تا 280 دلار به هزینه برخی پروازها افزوده است. شرکت‌های Emirates، Lufthansa و KLM نیز برای همگام شدن با نوسانات قیمت، هزینه‌ها یا قیمت بلیت را تعدیل کرده‌اند.